Top

Menu Zaloguj się (dla użytkowników forum)



Demonologia ludów słowiańskich

Paranoid Android

Pod pojęciem "demonologia" będziemy rozumieli wszystkie, oprócz bóstw, mityczne istoty człekokształtne. Jak nie ma jasnej granicy pomiędzy bóstwami a demonami, tak nie ma jej również pomiędzy demonami a ludźmi. Przestrzeń dzielącą demony od ludzi wypełniają bowiem istoty półdemoniczne: wiedźmy, zmory, płanetniki i upiory. Jedyną ważną choć względną różnicą odgraniczającą półdemony od demonów jest ta, że zjawy tych pierwszych z reguły pozostają w ścisłym związku z określonymi ludźmi czy z ich duszami. Każda wiedźma, latająca nocną porą w postaci ptaka, by wyżerać płód z łona istot ciężarnych, jest według wierzeń ludu pewną kobietą , z imienia czy nazwiska w danej chwili nieznaną, ale niezawodnie istniejącą w jakimś miejscu na ziemi między żywymi (czy umarłymi) ludźmi i dającą się odszukać. Podobnie zmora to określony człowiek żywy, zwykle miejscowa dziewczyna, w której ciele znajduje się demon, czy płanetnik; upiór, tylko ten nie jest określonym człowiekiem żywym lub jego duszą, ani nie jest duszą określonego człowieka zmarłego, lecz żywym trupem jakiejś danej osoby. Ogólnie jednak biorąc, istoty półdemoniczne mimo cech odróżniających je od demonów posiadają z nimi wiele wspólnego, nie ma więc sensu zdecydowanie ich rozgraniczać - dlatego też zostaną tu omówione wspólnie.


Omawiając demonologię słowiańską należałoby podzielić temat na dwie grupy:
W pierwszej znajdą się motywy opisujące zewnętrzne cechy (głównie wygląd) demonów; w drugiej - ich stosunek do ludzi, sposób życia oraz stosunek do pozaludzkiego świata. W zasadzie postać większości demonów i istot półdemonicznych jest ludzka i tylko niektóre występują pod postaciami zwierząt lub innych.

Ludzka postać demonów odznacza się pospolicie całym szeregiem niezwykłych cech takich jak np.

- niewidzialność - rozumiana przez to, iż istota obdarzona taką cechą pozostaje niewidzialna dla nas, ale żyje na tej samej płaszczyźnie co my,

- barwa ciała i szczególna na nim znaki (np. czarne ręce i nogi, czy też całe ciało) - przypisywana jest najczęściej płanetnikom i wodnikom, rzadziej rusałkom. Plamy ciemnosine na ustach i całym ciele zdradzać mają wiedźmę, a po silnym znaku w kształcie nożyc rozpoznaje się upiora. Bardzo pospolite jest też wierzenie, że upiór ma ciało lub co najmniej twarz koloru czerwonego (stąd powiedzenie "czerwony jak upiór"), co związane jest z powszechnym przekonaniem, iż istota taka żywi się krwią (wampir),

- niebieska krew - cecha przypisywana leśnym duchom,

- ognistość względnie iskrzenie się (właściwość tę posiadają prawie wyłącznie istoty latające w powietrzu i przejawiają ją w czasie lotu) - najczęściej ognistość kojarzona jest z wiedźmami, skrzydlatymi żmijami (latającymi w nocy i świecącymi jak ogień, albo nawet miotającymi za siebie iskry naokół, zapalając snopy, plewy itp.) czy meteorytami ("rozzłoszczony odmieniec lecąc po niebie iskry z siebie wypuszcza"),

- gęste owłosienie (całego ciała, względnie sierść) - własność tę posiadają wyjątkowo demony domowe, a poza tym demony leśne i wodne, niekiedy zaś i czart. Niektóre półdemoniczne istoty mają owłosione całe ciało mniej lub więcej normalnie, ale szczególnie obfite brwi albo też brwi zrośnięte nad nosem. Zrośnięte brwi utożsamiane są z obrazem dwuskrzydłej zmierzchwicy (Sphinx), zaś ćma jest uważana z jednej strony za bardzo częste wcielenie duszy ludzkiej (lub po prostu za tę osobę), z drugiej zaś - za wcieloną duszę wiedzmy lub zmory. Podobnie jak zbyt obfite brwi, tak i ich zupełny brak piętnuje demoniczność upośledzonej przez niego człekokształtnej istoty ("niedobry jest, kto nie ma brwi - to już nie człowiek"). O brak brwi posądza się demony leśne i upiory,

- drobny wzrost - według wierzenia bardzo rozpowszechnionego u różnych ludów słowiańskich, dusza ludzka (ściślej dusza - widmo człowieka) ukazuje się m.in. w postaci dokładnie kopiującej kształty ludzkie, ale bardzo drobnej. To też jest cecha po której można rozpoznać demony domowe takie jak: kraśniaki i pikuliki wywodzące się genetycznie od dusz zmarłych ludzi (są one nacechowane przez karli wzrost),

- wielki wzrost - jest właściwy nie tylko całkiem mitycznym olbrzymom, lecz niekiedy, wbrew temu, co było mówione poprzednio, również demonom domowym, a także czartom. Wielka głowa natomiast przypisywana jest wodnikom, o ile ukazują się w postaci małego chłopca, pospolicie zaś - odmieńcom. Wielkorusi nazywają dzieci z wodogłowiem, chore na wodną puchlinę, upiorami (upyr).Taka głowa w połączeniu z normalnym albo wielkim tułowiem właściwa jest wedle pojęć potomkom zrodzonym z kobiety wiejskiej i żmija lub dziwożonie, bogince itd. Czasami można spotkać się z pojęciem głowy spiczastej, bądź łysej głowy także przypisywanej demonom,

- kolor oczu - motyw zielonych oczu spotyka się bardzo rzadko, a cechę tę przypisuje się demonom leśnym np. rusałkom. Bez porównania większe znaczenie w demonologii posiadają oczy czerwone przypisywane wiedźmom lub czarownikom; poza tym - ludziom złym . Oczy ogniste, płomienne, świecące jak u kota stanowią jedną z najwybitniejszych cech demonicznych, najbardziej znanym demonem posiadającym takie cechy jest czort,

- niezwykłe właściwości wzroku - wzrok wodników czy boginek posiada niezwykłe umiejętności gdyż z jednej strony demon może ofiarę zamienić w trawę, a z drugiej, co często się zdarza - zabić,

- brak nosa - cechuje upiory,

- niezwykłe zęby - dwa rzędy zębów, zęby jak kły świńskie, żelazne zęby - według podań takimi zębami obdarzone są szulikuny, wiły czy karakondżuły (gvozdenzuba),

- wielkie czy też grube wargi - przypisuje się demonom wiatru, lub mówiąc inaczej uosobieniu wiatru; suche uszy - demonom leśnym, przycięte lub obcięte ucho - czartom,

- długie włosy - posiadały je demony wodne (wodnice). Cecha ta jest najczęściej przypisywana demonom kobiecym zamieszkującym w źródłach, rzekach i wychodzące stamtąd od czasu do czasu na brzeg. Najgłębsze zaś miejsca w wodzie zamieszkują istoty posiadające zieloną barwę włosów - kąpiących się ludzi wabią do siebie i duszą, jeśli zaś ktoś od nich stara się uciec, wtedy owijają włosy wokoło jego nóg,

- motyw rogów - motyw ten dzięki znacznemu rozpowszechnieniu wśród słowiańskiego ludu chrześcijańsko-kościelnej koncepcji szatana czy diabła przeniknął do demonologii wiejskiej jako cecha demoniczna. Pierwotnie nie był on zupełnie znany Słowianom, a i dziś oprócz czorta, żaden prawie demon słowiański nie jest rogaty,

- długie sutki - w demonologii Słowiańskiej długie sutki przypisuje się prawie wyłącznie demonom wodnym oraz demonom w rodzaju dziwożonek czy boginek. Czasami spotyka się podania, w których mowa jest o żelaznych piersiach, co cechowało demony strzegące pól i ogrodów, albo służące jako postrach dzieci (baba jaga, żelazna baba),

- brak pleców - jest to jedna z najbardziej zajmujących i tajemniczych cech demonicznych,

- plecy czarne - to znak, po którym można rozpoznać boginki, wilkołaka bądź czorta,

- trzewia wywalone z brzucha na zewnątrz i wleczona za sobą - znamy ten motyw jako zdemonizowane wiry powietrzne (wichry) oraz duchy biorące udział w "dzikich łowach",

- piła zamiast kręgosłupa - bądź dwa serca charakteryzują upiora,

- skrzydła - skrzydlate są wiły czy sadowiły (a zarazem demoniczne jelenie służące im za wierzchowce) oraz rusałki; także nawie rozumiane jako demony dusz dzieci zmarłych bez chrztu. Często spotyka się też skrzydła u płanetników i czortów,

- kamienne palce - przypisywane są wodnikom , czarownicom i czarownikom (podłamywane podczas wzajemnych walk i kłótni), oraz blemenitom,

- utykanie - jest to jeden z ważniejszych wątków demonicznych, przypisywany jest czartom i diabłom,

- nogi zwierzęce - patrz utykanie,

- chudość - to cecha rusałek,

- spiczasta czapka ["dziadowata"] - używana przez czarty, a przypominająca wątek ostrej głowy demonów . Motyw ten kojarzony jest przede wszystkim z demonem "nocnego strzelca", prowadzącego "dzikie łowy",

- ukazywanie się w trzech, siedmiu i większej ilości postaci - jest to dość ważna cecha demonów, i tak w trójkę najczęściej ukazują się boginki a także demony śmierci, wyjątkowo czorty. Zmory pokazują się w liczbie liczącej 7 osobników, ale są demony które pojawiają się w liczbie 7, 9, 12 albo 77 itp. Najczęściej są to demony chorób np. zimnice czy siostry (demony bardziej znane na Rusi).

Ustosunkowanie się demonów do człowieka:

Zdecydowanie szkodliwe dla ludzi są wszelkie istoty półdemoniczne, wyjąwszy płanetników, a więc wiedźmy, zmory i upiory. Na ogół biorąc także stosunek demonów właściwych do ludzi jest mniej lub bardziej wrogi (jednak ta wrogość nie jest bezwzględna i przede wszystkim nie dotyczy osób bliżej z danym demonem związanych). Zresztą według wierzeń z różnych okolic niektóre istoty demoniczne są nawet dość życzliwe dla ogółu ludzi i tylko mszczą się na tych, co rozmyślnie lub mimowolnie im się narazili. Wiły na przykład często uchodzą za istoty dobroczynne (tylko gdy człowiek przestąpi ich koło taneczne, mszczą się, raniąc go strzałami). Poza tym nawet złośliwego demona można sobie ująć i zasłużyć na jego wdzięczność. Kiedy indziej można go znów zmusić do okazywania pewnych usług, na drodze fizycznego nad nim zwycięstwa albo za pomocą podstępu czy też magicznych zabiegów. Najzłośliwsze dla ludzi są - nie licząc półdemonów - demony chorób oraz czorty.

Z drobnych psot wyrządzanych przez istoty mityczne człowiekowi można wymienić:
- obsypywanie kurzem (takie psoty robią często upiory),
- rzucanie gałęziami (na nocującego w lesie; tak zabawiają się wielkoruskie demony leśne),
- rzucanie kamieniami (nocą pod gołym niebem lub też w mieszkaniach; motyw występujący w związku z wierzeniami w upiory, ale pospoliciej - czarty).

Zwykle spotkanie z demoniczną istotą lub jej napaść na człowieka przedstawia się w wyobraźni ludu daleko groźniej. Niekiedy już samo tylko zjawienie się demona wróży człowiekowi, który go ujrzał śmierć albo nieszczęście (taki przesąd wiąże się z ujrzeniem wodnika). Tak więc rozmaite rodzaje chorób skóry, łamania w kościach, sine piętna na ciele itd. interpretowali Słowianie jako skutki uszczypnięć, dotknięć lub pobicia przez demoniczne istoty, pastwiące się nocą czy w południe nad śpiącym człowiekiem, albo pociągające go w topiel. Także wszelkie inne chorobliwe przypadłości, a już przede wszystkim obłęd, one właśnie miały powodować.

Chcąc ludzi opętać, porwać, albo w ten czy inny sposób uśmiercić, demony wabią ich do siebie. Najczęściej czynią to głosem (boginki, rusałki, demony wodne), bardzo rzadko czynią to innymi sposobami w rodzaju rozwieszania chustek, wstążek i tym podobnych drobiazgów, na które jakoby mają się wziąć młode nie doświadczone dziewczęta (tak kusić mają demony wodne). Niektóre demoniczne istoty przed zabiciem zwabionego czy też napotkanego człowieka zadają mu zagadki (w ten sposób zachowują się niekiedy południce zachodniosłowiańskie i rusałki oraz upiory ukraińskie). Zwykle o ile zagadki zostaną rozwiązane demon traci władzę nad człowiekiem (w przeciwnym razie dręczy go i uśmierca). Ten motyw sfinksa spotyka się także na zachodniej słowiańszczyźnie w zastosowaniu do dość łagodnych na ogół kraśniaków (w takim wypadku fantazja ludowa kładzie jednak nacisk tylko na pomyślne rozwiązanie, co ma być warunkiem otrzymania daru od pytającego).

Różne są sposoby znęcania się demonów nad ludźmi, którzy dostali się w ich ręce. Demony domowe głaszcząc ofiarę, zdzierały z niej skórę. Demony leśne (dziwożony, niekiedy upiory, przede wszystkim jednak rusałki oraz nawki) dręczą przez łaskotanie, kończące się zwykle śmiercią schwytanego człowieka.

Inny sposób znęcania się demonów nad ludźmi (oraz zwierzętami) przedstawia duszenie ich, względnie gniecenie wtedy, gdy są pogrążeni we śnie. Takie duszenie czy też gniecenie (przedsiębrane niekiedy nawet w stosunku do przedmiotów martwych) cechuje przede wszystkim zmorę, która dlatego bywa nawet nazywana gniotkiem lub podobnie. Jeżdżenie na napotkanych przez siebie ludziach jak na koniach to już sprawka upiorów lub innych demonów, dzieje się to przez zaskoczenie ofiary, np. wskoczywszy im znienacka nocą na plecy czy ramiona. Ten motyw często jest tak ze utożsamiany z czartami i czarownicami wskakującymi nocą na wozy podróżnych. Posępny motyw wysysania krwi ze śpiących ludzi i ze zwierząt domowych, utożsamia się z nim upiory, czarownice i inne bliżej nieokreślone demony i półdemoniczne istoty.

Słyszy się także o wyżeraniu serca, względnie wątroby, pożeraniu noworodków, dzieci i ludzi dorosłych. Demony potrafią także ściąć ludziom głowę albo ją ukręcić. Czasami wywołując po prostu jej ból. O zabijanie strzałami oskarża się wiły. Według bardzo powszechnego przekonania ludów słowiańskich kobiety ciężarne i położnice są bardziej niż pozostali ludzie narażone na napaści demonów itp. Czartów czy w ogóle nieokreślonych bliżej złych duchów, wiedźm, zmor, duchów zwanych senka i navak, boginek, południc, nawet kraśniaków etc. Nieraz spotkać się można także z porywaniem niemowląt, podmianą ich a także porywaniem dziewczyn i kobiet.

O ile złośliwy stosunek demonów do ludzi znajduje wyraz w całym szeregu motywów, zwykle przy tym nadzwyczajnie rozpowszechnionych, o tyle stosunek przyjazny mniej jest opracowany przez ludową fantazję. Są jednak takie wątki które nadają demonom dobry charakter. Do nich należą: opiekowanie się dziećmi porzuconymi przez ludzi oraz niektóre formy zawierania z ludźmi miłosnych stosunków. Przychylne dla ludzi bywają najczęściej demony domowe: opiekują się dobytkiem, pomnażają go, ostrzegają domowników przed grożącym nieszczęściem, pomagają im w pracy itp. Przyjazne bywają niekiedy nawet dziwożony. A słowianie południowi przypisują wiłom liczne cechy dodatnie, jak nauczenie ludzi znachorstwa, odkrywanie przed nimi wiedzy lekarskiej, wszelkiego rodzaju okazywanie pomocy. W niektórych znów okolicach wieśniacy opowiadają o mitycznych "morskich ludziach", że oni to ułożyli pieśni śpiewane po wsiach.

Jednym z najważniejszych wątków cechujących dodatnią działalność demonów, jest wspomniane już przed chwilą pomnażanie majątku i bogactwa. Wszędzie, gdzie istnieje żywa wiara w duchy czy demony domowe tam tym właśnie istotom przypisuje się pomnażanie dobytku. Pomagają nam demony także przy przędzeniu, pielęgnowaniu koni i śpiewie.

Wiele cech demonicznych dziewczyn, zwanych wiłami, zaplata się o świat zjawisk meteorologicznych. Pełnią one rolę sprawczyń pogody: zsyłać mają deszcze i grady lub odwrotnie dawać rosę, pogodę piękną i słońce; sam nawet ich wzrok, skierowany w niebo, wystarczyć ma, aby wywołać chmury.

Dość zajmujący jest pociąg demonów do księżycowego światła oraz zachowanie się ich w stosunku do księżyca. Podania mówią, że gdy promienie księżycowe padają przez szyby na podłogę izby można dostrzec tam kraśniki, wybiegające z kryjówek i krzątające się po izbie, można też zobaczyć dolę pracującą dla mieszkańców. Także podczas nocy wodne demony zaczynają hałasy na rzekach, klaszcząc dłońmi o wodę, albo też wychodzą na brzeg lub siadają na drzewa rosnące po nadrzeczu, aby się iskać w jasnych promieniach księżyca. Rusałki, wiły itp. najchętniej podczas księżycowych nocy odprawiają swe tańce, a upiory budzą się pod wpływem światła księżyca i wychodzą z grobów. Istnieją też podania, które mówią ,że księżyc jest bogiem demonów wodnych. Przemawiają one często do niego nazywając go Błyszczem.

Życie demonów nie jest wieczne a zawsze lud powiada, że śmierć ich jest tragiczna; i tak: czorty, nawki, demony wodne itd. są zabijane przez pioruny czy pożerane przez wilki.


Źrodła:na podstawie książki "Kultura ludowa Słowian" K.Moszyńskiego
Na forum: Podyskutuj o tym artykule


HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich
HO, Publicystyka - Demonologia ludów słowiańskich

Horror Online 2003-2015 wszystkie prawa zastrzeżone.
Kopiowanie fragmentów lub całości opracowań, wykorzystywanie ich w publikacjach bez zgody twórców strony ZABRONIONE!!!

- - - -